QRUP 80 QALAY VƏ ONDAN HAZIRLANAN MƏMULATLAR

Yenilənib: 15 iyun 2025 | Müəllif: TurkExim | Səhifə ID: PNUM6943

QRUP 80 Azərbaycanın Xarici İqtisadi Fəaliyyətinin Məcmu Nomenklaturası (HS — Harmonized System) çərçivəsində qalay (tin) və ondan hazırlanan məmulatlar qrupunu əhatə edir. Qalay (Sn) atom nömrəsi 50, atom kütləsi 118,71 olan keçid metalıdır və bəşəriyyət tarixində ən qədim istifadə olunan metallardan biridir. Qalay ərintisi (bronze) dövrü e.ə. 3000-ci illərdən başlayaraq insan sivilizasiyasında fundamental rol oynamışdır. Qalayın ərimə temperaturu 231,9°C-dir — bu, ümumi istifadə olunan metallar arasında ən aşağı ərimə temperaturlarından biridir və qalayın asan emal olunmasını təmin edir. Müasir dövrdə qalayın əsas istifadə sahəsi qalaylı qalay (tinplate) istehsalıdır — dünya qalay istehlakının təqribən 30%-i qida konservlərinin istehsalı üçün istifadə olunur.

QRUP 80 HS kodları sisteminin 80-ci qrupunu təşkil edir və aşağıdakı alt qrupları əhatə edir: emal olunmamış qalay (8001), qalay tullantıları və qırıntıları (8002), qalay çubuqlar, profillər və məftillər (8003), qalay plitələri, təbəqələri və folqaları (8004), qalaydan olan borular və fittings (8005), qalay ərintiləri məmulatları (8006) və qalaydan olan digər məmulatlar (8007). Qeyd edək ki, Azərbaycan nomenklaturasında 8004, 8005 və 8006 alt qrupları boş saxlanmışdır — bu, həmin kateqoriyalardakı məmulatların ticarət həcminin azlığına və ya onların digər qruplara (məsələn, QRUP 77 — alüminium) aid edilməsinə görədir.

QRUP 80: Qalay və Onadan Hazırlanan Məmulatlar — Ümumi Baxış

QRUP 80 Azərbaycanın gömrük tarifi nomenklaturasında qalay metalı və onun müxtəlif emal mərhələlərindəki məmulatlarını əhatə edən qrupdur. Qalay (Sn) gümüşü-ağ rəngli, toxunmaq üçün yumşaq, kristallik metaldir. O, təbiətdə əsasən kassiterit (SnO₂) mineralı şəklində rast gəlinir — kassiterit qalayın əsas sənaye filizi hesab edilir. Qalayın ərimə temperaturu 231,9°C, qaynama temperaturu isə 2602°C-dir. Bu geniş temperatur intervalı qalayın müxtəlif emal proseslərində — tökmə, əritmə, lehimləmə — asan istifadə olunmasını təmin edir.

Qalayın tarixi əhəmiyyəti onun mis ilə ərintisindən — tuncdan (bronze) — irəli gəlir. Tunc dövrü (e.ə. ~3000–1200) bəşəriyyət tarixinin ən transformasiya edici dövrlərindən biri olmuşdur — tunc silahlar, alətlər, bəzək əşyaları və tikinti materialları istehsalı sivilizasiyanın inkişafını sürətləndirmişdir. Müasir dövrdə qalayın əsas sənaye əhəmiyyəti tam fərqli sahələrlə bağlıdır: qida konservləri (tinplate), elektronika lehimləri, şüşə örtükləri (float glass), PVF kontakt materialları və xüsusi ərintilər. Dünya qalay istehsalı illik təqribən 300 min ton təşkil edir ki, bu da qalayı mis, alüminium və sink kimi əsas metalalara nisbətən daha az həcmli bazar edir.

HS 8001: Emal Olunmamış Qalay və Qalay Ərintiləri

HS 8001 QRUP 80-in ən mühüm alt qrupudur və emal olunmamış (xam) qalayı və qalay ərintilərini əhatə edir. Bu alt qrup iki əsas kateqoriyaya bölünür: aşqarlanmamış qalay (8001 10 000 0) və qalay ərintiləri (8001 20 000 0). Emal olunmamış qalay beynəlxalq ticarətdə ən çox alınıb-satılan qalay məhsuludur və London Metal Exchange (LME)-də standart kontrakt kimi ticarət olunur. LME qalay kontraktı 99,85% təmizlikli qalaya əsaslanır.

Aşqarlanmamış qalay (8001 10 000 0) rafinasiya olunmuş, lakin aşqarlar (antimon, mis, qurğuşun və s.) əlavə edilməmiş xam qalayı ifadə edir. Aşqarlanmamış qalayın təmizlik dərəcəsi adətən 99,85% və daha yüksək olur. Yüksək təmizlikli qalay (99,99%) elektronika sənayesində, xüsusilə yarımkeçiricilər və optoelektronika qurğularının kontakt materialları kimi istifadə olunur. 99,85% təmizlikli qalay isə ümumi sənaye məqsədləri üçün — tinplate istehsalı, şüşə örtüyü (float glass), lehim və kimyəvi birləşmələr — kifayət qədər yüksək keyfiyyətli hesab edilir.

Qalayın fiziki xassələri onu bəzi tətbiqlər üçün unikal edir. Qalayın ən mühüm xassəsi qalay vəbası (tin pest) adlanan allotropik transformasiyadır — 13,2°C-dən aşağı temperaturda ağ qalay (β-Sn) boz qalaya (α-Sn) çevrilir, bu zaman həcm təqribən 26% artır və material özünü dağıdır. Bu hadisə qalay məmulatlarının aşağı temperaturda saxlanması zamanı nəzərə alınmalıdır. Digər tərəfdən, qalayın korroziyaya qarşı müqaviməti yüksəkdir — qalay suda, bir çox turşularda və qida məhsullarında stabildir, bu da onu qida qablaşdırılması üçün ideal material edir.

Qalay ərintiləri (8001 20 000 0) xam qalayın ən mühüm emal formasıdır. Ən geniş istifadə olunan qalay ərintiləri bunlardır:

• Tunc (Bronze): mis-qalay ərintisi (88–95% Cu, 5–12% Sn). Tunc yüksək mexaniki möhkəmliyə, korroziyaya davamlılığa və yaxşı tökmə xassələrinə malikdir. Gəmi gemiciliyi, armatur, bəzək əşyaları və heykəllər istehsalında istifadə olunur.
• Babbitt metalı: qalay-antimon-mis ərintisi (83–89% Sn, 7–10% Sb, 3–8% Cu). Yastiqalı rulmanlarda (journal bearings) örtük materialı kimi istifadə olunur — aşağı sürtünmə əmsalı və yaxşı yağlama xassəsi.
• Lehim ərintiləri: qalay-qurğuşun (Sn-Pb) ənənəvi lehim (63% Sn, 37% Pb — eutectik tərkib), qalay-gümüş-mis (Sn-Ag-Cu) qurğuşunsuz lehim (96,5% Sn, 3,0% Ag, 0,5% Cu — SAC305). RoHS direktivi ilə qurğuşunlu lehimlərin istifadəsi məhdudlaşdırılmışdır.
• Piyer ərintisi (Pewter): qalay əsası dekorativ ərinti (90–95% Sn, 1–4% Cu, 0–2% Sb). Məişət əşyaları, bəzək məmulatları və suvenirlər üçün istifadə olunur.

HS 8002: Qalay Tullantıları və Qırıntıları

HS 8002 00 000 0 qalay tullantıları və qırıntılarını əhatə edir. Qalay tullantıları qalayın geri dönümlük dövrəsinin mühüm tərkib hissəsidir və dünya qalay təchizatının təqribən 30%-i ikinci dərəcəli (recycled) mənbələrdən gəlir. Qalay tullantılarının əsas mənbələri bunlardır: istifadə olunmuş qalaylı konserv qutuları (tinplate scrap), elektronika tullantılarında lehim qalıqları, qalay ərintiləri emalından artıq materiallar, köhnəlmiş babbitt yastıqlar və piyer məmulatları.

Qalay tullantılarının geri dönümlün emalı xüsusilə qida konservləri sektorunda əhəmiyyətlidir. Dünya üzrə hər il təqribən 25 milyard qalaylı konserv qutusu istehsal olunur və bunların geridönmə dərəcəsi ölkələrə görə 15%-dən (inkişaf etməkdə olan ölkələr) 70%-ə qədər (Almaniya, Braziliya) dəyişir. Qalaylı polad tullantılarının emalı iki mərhələdən ibarətdir: birincisi, polad tullantısından qalay örtüyünün kimyəvi yolla ayrılması (de-tinning), ikincisi isə ayrılmış qalayın rafinasiyası. Bu proses həm poladın, həm də qalayın geridönmə imkanını təmin edir.

Azərbaycanda qalay tullantılarının yığılması və emalı ekoloji qaydalara uyğun həyata keçirilməlidir. Ölkənin əhalisinin sıxlığı və urbanizasiya səviyyəsi nəzərə alınarsa, konserv qutularının və elektronika tullantılarının yığılması potensialı əhəmiyyətlidir. Bakı və Gəncə kimi böyük şəhərlərdə qalay tullantılarının çeşidlənməsi və emalı üzrə ixtisaslaşmış müəssisələrin yaradılması iqtisadi və ekoloji cəhətdən səmərəli ola bilər.

HS 8003: Qalay Çubuqlar, Profillər və Məftillər

HS 8003 00 000 0 qalay çubuqlarını, profillərini və məftillərini əhatə edir. Bu məhsullar xam qalayın yariməmtəə formasında emalının nəticəsidir. Qalayın aşağı ərimə temperaturu (231,9°C) onun ekstruziya, təzyiqlə çəkmə və yayma (rolling) proseslərində asan emal olunmasını təmin edir. Qalay çubuqları və profilləri əsasən ekstruziya üsulu ilə — qalay ərintisi 240–280°C temperaturda əridilərək presdən keçirilməklə — istehsal olunur.

Qalay çubuqlar, profillər və məftillərin əsas tətbiq sahələri:

• Lehim sənayesi: qalay məftillər və çubuqlar əl lehimləmə və avtomatik lehim stansiyaları üçün material təchiz edir. Qurğuşunsuz lehim (SAC305, Sn993) məftilləri elektronika istehsalında əsas lehim materialıdır.
• Sürtgəc materialı: qalay məftillər maşın hissələrinin sürtgəc (solder wick, desoldering braid) prosesində istifadə olunur — artıq lehimin udulması üçün.
• Elektrik kontaktları: yüksək təmizlikli qalay məftillər aşağı gərginlikli elektrik kontaktlarında, xüsusilə relay və konnektorlarda istifadə olunur.
• Kimyəvi sənaye: qalay çubuqlar anod kimi elektrolitik proseslərdə (məsələn, tinplating) istifadə olunur.
• Süni surma: qalay məftillər bəzi surma növlərində (kohl) komponent kimi istifadə olunur.

HS 8004–8006: Boş Alt Qruplar

QRUP 80-in Azərbaycan nomenklaturasında 8004 (qalay plitələri, təbəqələri, zolaqları, lentləri və folqaları), 8005 (qalaydan olan borular və boru fitinqləri) və 8006 (qalay ərintilərindən olan məmulatlar) alt qrupları boş saxlanmışdır. Bu, həmin kateqoriyalardakı məmulatların Azərbaycanın xarici iqtisadi fəaliyyətində ayrı təsnifat tələb etməyəcək qədər az həcmli olduğunu göstərir.

HS 8004 alt qrupunun boş saxlanmasının səbəbi qalay plitələri və folqalarının ticarətinin azlığıdır. Qalay plitələri bəzi xüsusi tətbiqlərdə — məsələn, qida sənayesi üçün hygenik örtüklər, superkeçirici lentlər (Nb₃Sn) və bərkidici folqalar — istifadə olunur, lakin bu məhsulların müstəqil ticarət həcmi 8007 alt qrupunda "digər məmulatlar" kimi təsnif etmək üçün kifayət qədər azdır. Eyni şəkildə, qalay boruları (8005) kimya sənayesində korroziyaya davamlı boru kəmərləri və əczaçılıq sənayesində istifadə olunur, lakin onların ticarət həcmi digər materiallardan (paslanmayan polad, plastik) olan borulara nisbətən əhəmiyyətsizdir.

8006 alt qrupunun boş saxlanması qalay ərintilərindən olan məmulatların əksəriyyətinin digər HS qruplarına aid edilməsi ilə bağlıdır. Məsələn, tunc məmulatları (mis-qalay ərintisi) əsasən QRUP 74 (mis və mis məmulatları) altında təsnif olunur, qalay-qurğuşun lehimləri isə QRUP 78 (qurğuşun və qurğuşun məmulatları) və ya QRUP 83 (müxtəlif sənaye məmulatları) altında gömrük tarifi kodu alır. Bu səbəbdən, qalay ərintiləri məmulatlarının müstəqil alt qrupu tələb olunmur.

HS 8007: Qalaydan Olan Digər Məmulatlar

HS 8007 00 000 0 yuxarıdakı alt qruplara daxil olmayan bütün qalay məmulatlarını əhatə edir. Bu, QRUP 80-in "səbət" (catch-all) kateqoriyasıdır və hazır qalay məmulatlarının əksəriyyətini ehtiva edir. 7907 alt qrupuna daxil olan əsas məhsullar bunlardır:

• Qalaylı qalay (Tinplate): qalay örtüklü polad plitələr və təbəqələr — qida konservləri, içki qutuları, aerozol ballonları və qapaqlar istehsalı üçün. Tinplate qalayın ən böyük sənaye tətbiqidir.
• Konserv qutuları: qalaylı poladdan hazırlanan qida konservləri, balıq qutuları, pişik-it yemi qutuları və içki qabları.
• Bəzək və dekorativ məmulatlar: piyerdən (qalay əsası ərinti) hazırlanan qab-qacaq, şamdanlar, suvenirlər, mükafatlar və bəzək əşyaları.
• Məişət məmulatları: qalaydan olan çaydanlar, dibçilər, boşqablar, stəkanlar — xüsusilə Asiya ölkələrində (Çin, Yaponiya, Malayziya) geniş istifadə olunur.
• Sənaye məmulatları: qalaydan olan filtrlər, sifterlər, əziclər, xüsusi qablar (kimya laboratoriyaları üçün).
• Mədən məmulatlar: qalay təchizatlı kənd təsərrüfatı alətləri, süd saxlama qabları (ənənəvi).
• Sikkə və medal: bəzi ölkələrdə xatirə sikkələri və medalların tərkibində qalay ərintisi.

Tinplate 8007-nin ən böyük həcmli komponentidir. Tinplate nazik soyuq-haddelenmiş polad plitənin (0,13–0,50 mm) hər iki tərəfindən elektrolitik yolla qalay örtüyü (0,1–2,8 q/m²) çəkilmiş məhsuldur. Qalay örtüyü poladı korroziyadan qoruyur və qida məhsulları ilə təmasda genetik olaraq təhlükəsizdir — qalay qida sənayesində approved material statusuna malikdir. Tinplate istehsalı dünyada illik təqribən 15 milyon ton təşkil edir və qida qablaşdırma sənayesinin əsas materialıdır.

Qalay Bazarı və Azərbaycan Ticarəti

Dünya qalay bazarı 2024-cü ildə təqribən 310 min ton ilkin istehsal həcminə malikdir. İndoneziya (Bangka və Belitung adaları) dünya qalay istehsalının təqribən 25%-ni təmin edən ən böyük istehsalçıdır, ondan sonra Çin (22%), Myanma (12%), Peru (10%) və Braziliya (8%) gəlir. Çin eyni zamanda dünyanın ən böyük qalay istehlakçısıdır — illik istehlak təqribən 180 min ton, bu da dünya istehlakının ~45%-idir. LME standart qalay kontraktı 99,85% təmizlikli qalaya əsaslanır.

Qalay istehlakının strukturuna görə dünya üzrə əsas sahələr: lehim (~30%, o cümlədən elektronika lehimləri), tinplate / qida qablaşdırması (~25%), kimya sənayesi (~15%, o cümlədən PVC stabilizatorları, SnO₂), ərintilər (~15%, tunc, babbitt) və digər (~15%). Elektronika sənayesinin sürətli inkişafı, xüsusilə qurğuşunsuz lehimə keçid (RoHS direktivi, 2006), qalay istehlakının strukturunda əhəmiyyətli dəyişiklik yaratmışdır — qalay-qurğuşun əvəzinə qalay-gümüş-mis (SAC) lehimləri istifadə olunur, bu da qalay tələbatını artırır.

Azərbaycan Respublikası qalay ixracatçısı deyil və qalay idxalının əhəmiyyətli hissəsi qalaylı qalay (tinplate), lehim materialları və qalay ərintiləri şəklindədir. Ölkənin qida konserv sənayesi — xüsusilə balıq konservləri və meyvə-tərəvəz konservləri — tinplate-ə əhəmiyyətli tələbat göstərir. Azərbaycanın qida emalı müəssisələri (o cümlədən Xəzər balıq konservləri, Gəncə konserv zavodu) illik minlərlə ton tinplate idxal edir. Elektronika yığma müəssisələri isə qurğuşunsuz lehim (SAC305) idxal edir.

Azərbaycanda qalay tullantılarının geridönmə emalı potensialı mövcuddur, lakin hazırda bu potensial tam reallaşdırılmamışdır. Bakı və Sumqayıtda elektronika tullantılarının (e-waste) emalı üzrə müəssisələrin inkişafı qalay və digər qiymətli metalların (qızıl, gümüş, palladium) geridönmə imkanlarını artıra bilər. Azərbaycanın Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi e-waste emalı qaydalarını müəyyən edir və WEEE (Waste Electrical and Electronic Equipment) direktivinin prinsipləri əsasında tullantıların toplaması və emalı sistemini formalaşdırır.

Tez-tez Verilən Suallar