QRUP 79 SİNK VƏ ONDAN HAZIRLANAN MƏMULATLAR

Yenilənib: 15 iyun 2025 | Müəllif: TurkExim | Səhifə ID: PNUM6942

QRUP 79 Azərbaycanın Xarici İqtisadi Fəaliyyətinin Məcmu Nomenklaturası (HS — Harmonized System) çərçivəsində sink və ondan hazırlanan məmulatlar qrupunu əhatə edir. Sink (Zn) dəmir qrupu metallarından biri olub, atom nömrəsi 30, atom kütləsi 65,38 olan keçid metalıdır. Sink ən geniş istifadə olunan metallardan biridir və dünya istehsalı illik 13 milyon tondan çoxdur. Sinkin əsas istifadə sahəsi poladın korroziyaya qarşı qorunması üçün sinklənmə (galvanizasiya) prosesidir — dünya sink istehsalının təqribən 50%-i bu məqsədlə istifadə olunur. Bundan əlavə, sink ərintilər (latun, nikel-gümüş), sink oksid (ZnO), sink sulfat, akkumulyator plitələri, tökmə məmulatları və inşaat materialları istehsalında geniş tətbiq olunur.

QRUP 79 HS kodları sisteminin 79-cu qrupunu təşkil edir və aşağıdakı alt qrupları əhatə edir: emal olunmamış sink (7901), sink tullantıları və qırıntıları (7902), sink tozları və ovuntuları (7903), sink çubuqlar və məftillər (7904), sink plitələr və folqalar (7905), eləcə də sinkdən olan digər məmulatlar (7907). Bu qrup Beynəlxalq Ticarət Mərkəzinin (ITC) və Ümumdünya Gömrük Təşkilatının (WCO) təsnifat standartlarına əsaslanır və Azərbaycan Respublikasının gömrük tarifi cədvəlində istifadə olunur.

QRUP 79: Sink və Onadan Hazırlanan Məmulatlar — Ümumi Baxış

QRUP 79 Azərbaycanın gömrük tarifi nomenklaturasında sink metalı və onun müxtəlif emal mərhələlərindəki məmulatlarını əhatə edən qrupdur. Sink (Zn) gümüşü-ağ rəngli, orta sərtlikdə keçid metalıdır. O, dəmir qrupu metallarından sayılır və təbiətdə əsasən sfalerit (ZnS) və kalamin (ZnCO₃) mineralları şəklində rast gəlinir. Sinkin ərimə temperatu 419,5°C, qaynama temperatu isə 907°C-dir. Bu xassələr sinkin ərimə və tökmə proseslərində asan emal olunmasını təmin edir.

Beynəlxalq ticarətdə sink məmulatlarının təsnifatı Ümumdünya Gömrük Təşkilatının (WCO) Harmonized Commodity Description and Coding System (HS) sisteminə əsaslanır. HS sistemi 5000-dən çox əmtəə qrupunu əhatə edir və 200-dən çox ölkə tərəfindən gömrük tarifi və ticarət statistikası məqsədləri üçün istifadə olunur. QRUP 79 bu sistemin 79-cu fəslini təşkil edir və 7901-dən 7907-ə qədər alt qrupları ehtiva edir. Hər alt qrup sinkin emal dərəcəsini və məhsul formasını əks etdirir: 7901 xam sink, 7902 tullantılar, 7903 tozlar, 7904 yariməmtəə (çubuqlar, məftillər), 7905 plitələr və folqalar, 7907 isə hazır məmulatlardır.

HS 7901: Emal Olunmamış Sink və Sink Ərintiləri

HS 7901 QRUP 79-un ən mühüm alt qrupudur və emal olunmamış (xam) sinki, o cümlədən müxtəlif təmizlik dərəcələrində sinki və sink ərintilərini əhatə edir. Bu alt qrup sink ticarətinin əsas həcmini təşkil edir, çünki xam sink beynəlxalq ticarətdə ən çox alınıb-satılan sink məhsuludur. London Metal Exchange (LME)-də sink standart kontrakt kimi ticarət olunur və xam sinkin qiyməti dünya sink bazarının əsas göstəricisi hesab edilir.

Emal olunmamış sink təmizlik dərəcəsinə görə bir neçə kateqoriyaya bölünür. Yüksək təmizlikli sink (99,99% və daha çox) elektronika, yarıkeçirici sənayesi, optik materiallar və xüsusi ərintilər istehsalı üçün istifadə olunur. Bu dərəcədə sink nadir yerləşdirici metalların (kadmium, tallium və s.) qatqılarını minimuma endirmək üçün xüsusi rafinasiya proseslərindən keçir. 99,95% təmizlikli sink daha geniş sənaye tətbiqləri üçün kifayət qədər yüksək keyfiyyətli hesab olunur və sinklənmə (hot-dip galvanizing) prosesində ən çox istifadə olunan sink növüdür. 98,5%–99,95% təmizlikli sink ümumi sənaye məqsədləri üçün, 97,5%–98,5% isə daha az tələbkar tətbiqlər üçün uyğundur.

Sink ərintiləri (7901 20 000 0) xam sinkin ən mühüm emal formasıdır. Ən geniş istifadə olunan sink ərintisi latun (mis-sink ərintisi) hesab edilir — latun sinkin ən böyük istehlak sahələrindən birini təşkil edir. Latun müxtəlif nisbətlərdə mis və sink qarışığıdır: alfa latun (30%-ə qədər sink), alfa-beta latun (30–46% sink) və beta latun (46%-dən çox sink). Latun armatur, fitting, elektrik kontaktları, musiqi alətləri və dekorativ məmulatlar istehsalında geniş istifadə olunur. Digər mühüm sink ərintilərinə alpaka (mis-nikel-sink), lehim pastaları və sink-alüminium ərintiləri daxildir.

HS 7902: Sink Tullantıları və Qırıntıları

HS 7902 00 000 0 sink tullantıları və qırıntılarını əhatə edir. Bu kateqoriya sinkin geri dönümlük dövrəsinin mühüm tərkib hissəsidir. Sink tullantıları sinklənmə prosesindən artıq materiallar, sink ərintiləri emalından qalıqlar, köhnəlmiş sink məmulatları (məsələn, köhnə sink örtükləri, batareya korpusları, latun komponentləri) və istehsalat qırıntılarını ehtiva edir. Dünya üzrə sinkin təqribən 30%-i ikinci dərəcəli (recycled) mənbələrdən istehsal olunur, bu da tullantıların iqtisadi və ekoloji əhəmiyyətini göstərir.

Sink tullantılarının beynəlxalq ticarəti əhəmiyyətli həcmə malikdir. Çin, Cənubi Koreya və Hindistan sink tullantılarının ən böyük idxalçılarıdır, Avropa İttifaqı və ABŞ isə əsas ixracatçılar sırasındadır. Sink tullantılarının qiyməti xam sinkin LME qiymətindən asılıdır və adətən onun 80–95%-i arasında dəyişir. Tullantıların keyfiyyəti sinkin təmizlik dərəcəsindən, qatqıların (mis, alüminium, dəmir, qurğuşun) miqdarından və nəmlik səviyyəsindən asılıdır. Yüksək keyfiyyətli sink tullantıları birbaşa rafinasiya prosesinə göndərilə bilər, aşağı keyfiyyətli tullantılar isə əvvəlcə çeşidlənmə və təmizlənmə tələb edir.

Azərbaycanda sink tullantılarının yığılması və emalı ekoloji təhlükəsizlik və resurs səmərəliliyi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ölkənin sənaye müəssisələrində yaranan sink tullantıları xüsusi lisenziyalı emal müəssisələrində emal olunmalıdır. Azərbaycanın Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tullantıların daşınması, saxlanması və emalı qaydalarını müəyyən edir, gömrük orqanları isə sink tullantılarının idxal-ixracatına nəzarət edir.

HS 7903: Sink Tozları, Ovuntuları və Pulcuqları

HS 7903 sinkin dispers halda — toz, ovuntu və pulcuq formalarda — mövcud olan məhsullarını əhatə edir. Bu alt qrup iki əsas kateqoriyaya bölünür: sink tozları (7903 10 000 0) və digər formalarda sink ovuntuları/pulcuqları (7903 90 000 0). Sink tozları xüsusi sənaye tətbiqləri üçün istehsal olunur və adi xam sinkdən fərqlənən fiziki xassələrə malikdir — yüksək səth sahəsi, aşağı sıxlıq və artan reaktivlik.

Sink tozları (7903 10 000 0) əsasən üç istehsal üsulu ilə alınır: elektrolitik çökmə, buxar kondensasiyası və atomizasiya. Elektrolitik sink tozları ən yüksək təmizlik dərəcəsinə malikdir və kimya sənayesində, o cümlədən sink oksid (ZnO) istehsalında istifadə olunur. Buxar kondensasiyalı sink tozları daha incə dispersli olub, örtük sənayesində (sink-rich paints) və korroziyaya qarşı örtüklərdə tətbiq olunur. Atomlaşdırılmış sink tozları isə toz metalurjiyasında və mexaniki əlaqələndirmə proseslərində istifadə edilir.

Sink tozlarının əsas tətbiq sahələri bunlardır: kimya sənayesi — sink oksid, sink sulfat, sink xlorid istehsalı; boya və örtük sənayesi — korroziyaya qarşı sink zəngin boyalar (rich primers); kosmetika və əczaçılıq — sink oksid əsası kremlər, günəşdən qoruyucu vasitələr; akkumulyator sənayesi — sink-hava batareyaları; tökmə sənayesi — sink ərintiləri üçün toz qatqıları; yanğınsöndürmə — sink-tapdaq (ZnS) əsasında yanğınsöndürücü tozlar.

HS 7904–7905: Sink Çubuqlar, Məftillər, Plitələr və Folqalar

HS 7904 00 000 0 sink çubuqları, profilləri və məftillərini əhatə edir. Bu məhsullar xam sinkin yariməmtəə formasında emalının nəticəsidir. Sink çubuqları və profilləri əsasən ekstruziya prosesi ilə istehsal olunur — sink ərintisi 380–420°C temperaturda əridilərək presdən keçirilir və lazımi profil forması verilir. Sink məftilləri isə təzyiqlə çəkmə (wire drawing) prosesi ilə istehsal edilir. Bu məhsulların əsas tətbiq sahələri bunlardır:

• Tikinti sənayesi: sink profillər pəncərə və qapı çərçivələrində, fruntat sistemlərində, drenaj borularında və dam örtüklərində istifadə olunur
• Elektrik və elektronika: sink məftillər qalvanik örtüklər, söndürmə qurğuları (surge arresters) və batareya torları üçün
• Sinklənmə: sink anodlar katodik mühafizə sistemlərində (dəniz gəmiləri, boru kəmərləri, yeraltı konstruksiyalar) istifadə olunur
• Mexanika: sink çubuqlar tornavida, vint,bolt və digər bərkidici elementlərin istehsalında

HS 7905 00 000 0 sinkdən olan plitələri, təbəqələri, zolaqları, lentləri və folqaları əhatə edir. Sink plitələr və təbəqələr payvarding (rolling) prosesi ilə istehsal olunur — xam sink əridilərək ingotlara tökülür, sonra isə bir neçə keçidli payvard maşınında lazımi qalınlığa qədər yuvarlanır. Sink folqalar (ən incə plitələr) 0,01 mm-dən az qalınlığa malikdir və xüsusi tətbiqlər üçün istehsal edilir. Sink plitələrin əsas istifadə sahələri:

• Dam örtükləri: sink plitələr bina damlarının örtülməsində geniş istifadə olunur (sink dam örtüyü 50–100 il xidmət müddətinə malikdir)
• Batareya istehsalı: sink plitələr qurğuşun-sink (Pb-Zn) və nikel-sink (Ni-Zn) akkumulyatorların elektrodları üçün
• Kimyəvi аппаратlar: sink təbəqələr korroziyaya davamlı qurğuların korpusları üçün
• Qida sənayesi: sink folqalar qida məhsullarının qablaşdırılmasında (əsasən qurğuşun əvəzinə)
• Şəkilli çap: sink plitələr ofset çapında (litoqrafiya) istifadə olunur

HS 7907: Sinkdən Olan Digər Məmulatlar

HS 7907 00 000 0 yuxarıdakı alt qruplara daxil olmayan bütün sink məmulatlarını əhatə edir. Bu, QRUP 79-un "səbət" (catch-all) kateqoriyasıdır və hazır sink məmulatlarının əksəriyyətini ehtiva edir. 7907 alt qrupuna daxil olan məhsullar çox müxtəlifdir və müxtəlif sənaye sahələrində geniş tətbiqə malikdir. Əsas məmulat növləri bunlardır:

• Tökmə məmulatları: sinkdən tökülmüş armatur, fitting, flanş, klapan, borusistemləri üçün elementlər
• Santexnika məmulatları: sink dəsmal quruducuları, sabunluqlar, qapı dəstəkləri, çəki sistemləri
• Tikinti armaturu: sinkdən olan bərkidici elementlər, dirəklər, dayaqlar, birləşdirici plitələr
• Makina hissələri: sinkdən tökülmüş korpuslar, örtüklər, dişli çarxlar, rulmanlar
• Məişət məmulatları: qab-qacaq, dekorativ elementlər, oyuncaq hissələri
• Hərbi sənaye: sinkdən olan güllələr, çekirdəklər (keçmişdə geniş istifadə, hazırda azalmışdır)
• Sikkə zərbxanası: bəzi ölkələrdə sikkələrin tərkibində sink ərintisi istifadə olunur

Sink tökmə məmulatları (die casting) 7907-nin ən böyük həcmli alt kateqoriyasıdır. Sink tökmə prosesi (xüsusilə yüksək təzyiqli tökmə — HPDC) yüksək dəqiqlikli, kompleks formalı hissələrin kütləvi istehsalı üçün idealdır. Sink tökmə məmulatları minik avtomobillərinin karbüratorları, qapı kiltləri, sükan mexanizmləri, məişət cihazları korpusları və elektrik armaturu kimi müxtəlif tətbiqlərdə istifadə olunur. Sinkin aşağı ərimə temperaturu tökmə prosesini enerji baxımından səmərəli edir və alət ömrünü uzatır.

Sink Bazarı və Azərbaycan Ticarəti

Dünya sink bazarı 2024-cü ildə təqribən 13,6 milyon ton istehsal həcminə çatmışdır. Çin dünya sink istehsalının təqribən 35%-ni təmin edən ən böyük istehsalçıdır, ondan sonra Peru (11%), Avstraliya (10%), Hindistan (6%) və ABŞ (5%) gəlir. Sink istehlakının əsas sahələri: sinklənmə (50%), latun və sink ərintiləri (17%), sink oksid (8%), yariməmtəə (13%) və digər (12%). LME standart sink kontraktı 99,995% təmizlikli sinkə əsaslanır və dünya bazar qiyməti üçün referans nöqtəsi hesab edilir.

Azərbaycan Respublikası sink ixracatçısı deyil, lakin sink məmulatlarının əhəmiyyətli idxalçısıdır. Ölkənin tikinti sənayesi, neft-qaz sektoru və maşınqayırma müəssisələri sinklənmiş polad, sink ərintiləri və sink məmulatlarına tələbat göstərir. Azərbaycanın gömrük statistikasına əsasən, sink və sink məmulatlarının idxalatının əsas mənbələri Çin, Türkiyə, Rusiya, Cənubi Koreya və Almaniyadır. Neft-qaz boru kəmərlərinin katodik mühafizəsi üçün sink anodlar xüsusi əhəmiyyət kəsb edir — Azərbaycanın geniş boru kəməri şəbəkəsi (Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Cənubi Qafqaz boru kəməri və s.) katodik mühafizə sistemləri tələb edir ki, bu da sink idxalatının mühüm komponentidir.

Azərbaycanın Daşkəsən filiz sahasında sink ehtiyatları mövcuddur, lakin hazırda sənaye miqyaslı sink istehsalı həyata keçirilmir. Daşkəsən yatağı sink-qurğuşun filizləri ilə zəngindir və keçmişdə SSRİ dövründə istismar olunmuşdur. Azərbaycan hökuməti filiz sənayesinin canlandırılması strategiyası çərçivəsində Daşkəsən yatağının yenidən kəşfiyyatı və istismarı üzrə işlər aparır. Bu layihənin reallaşması Azərbaycanı sink idxalatçısından istehsalçı-idxalatçı statusuna keçirə bilər.

Tez-tez Verilən Suallar