AT (A.TR Dolaşım Belgesi) ve GTS (Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi) belgeleri, Türkiye'nin uluslararası ticarette tercihli gümrük vergisi oranlarından faydalanmasını sağlayan önemli belgelerdir. Bu belgeler, ithalatçıların gümrük vergisi maliyetlerini önemli ölçüde azaltır ve rekabet avantajı yaratır. Bu rehberde, AT ve GTS belgelerini detaylı olarak inceliyoruz.

AT (A.TR) Dolaşım Belgesi Nedir?

AT (A.TR Dolaşım Belgesi), Türkiye ile Avrupa Birliği arasında Gümrük Birliği çerçevesinde uygulanan ve AB menşeli sanayi ürünlerinin gümrük vergisinden muaf olarak ithalatını sağlayan bir belgedir. A.TR belgesi, ürünün AB üyesi bir ülkede üretilmiş veya yeterli şekilde işlenmiş olduğunu kanıtlayan resmi bir belge niteliğindedir.

İthalat talepleri sürecinde AT belgesi, AB menşeli ürünlerde sıfır gümrük vergisi uygulanması için zorunlu bir evraktır.

AT belgesinin temel özellikleri:

• Belge türü: A.TR Dolaşım Belgesi (çift nüsha)
• Kapsam: AB-Türkiye Gümrük Birliği kapsamındaki sanayi ürünleri
• Vergi avantajı: Sıfır gümrük vergisi (AB menşeli ürünler)
• Menşe şartı: Ürünün AB'de üretilmiş veya yeterli işlenmiş olması
• Düzenleyici: İhracatçı ülkenin gümrük idaresi veya yetkili kuruluş
• Geçerlilik: Düzenleme tarihinden itibaren genellikle 4-12 ay

EUR.1 Menşe Şehadetnamesi

EUR.1'in AT'dan Farkları

EUR.1 Menşe Şehadetnamesi, serbest ticaret anlaşmaları (STA) kapsamında tercihli gümrük vergisi oranlarından faydalanmak için kullanılan bir menşe belgesidir. AT belgesinden farklı olarak EUR.1, Türkiye'nin AB dışındaki ülkelerle imzaladığı STA'lar kapsamında uygulanır.

EUR.1 uygulama alanı:

• Türkiye-Yugoslavya STA: Sırbistan, Bosna-Hersek, Karadağ, Kuzey Makedonya, Kosova
• Türkiye-ESFA STA: EFTA ülkeleri (İsviçre, Norveç, İzlanda, Liechtenstein)
• Türkiye-FTA STA'ları: İsrail, Fas, Tunus, Mısır, Ürdün, Gürcistan vb.
• Bazı ülkelerde: İhracatçı beyanı (Invoice Declaration) EUR.1 yerine geçebilir

EUR.1 Düzenleme Süreci

EUR.1 belgesi, ihracatçı ülkenin gümrük idaresi tarafından düzenlenir. İhracatçı firma, ürünün STA kapsamındaki menşe şartlarını sağladığını belgelendirdikten sonra EUR.1 başvurusunda bulunur. Belgenin arkasında ihracatçı beyanı bulunur ve gümrük idaresi tarafından onaylanır.

GTS (Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi) Nedir?

GTS Kapsamı ve Amacı

Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi (GTS), gelişmekte olan ülkelere uygulanan tercihli gümrük vergisi rejimidir. AB GTS sistemi çerçevesinde belirli gelişmekte olan ülkelere ait ürünler, normal gümrük vergisi oranlarının altında veya sıfır vergiyle AB'ye ithal edilebilmektedir. Türkiye de benzer bir sistemi kendi gümrük mevzuatında uygulamaktadır.

GTS'nin temel özellikleri:

• Hedef: Gelişmekte olan ülkelerin ihracatını teşvik etme
• Uygulama: Tercihli gümrük vergisi oranları veya sıfır vergi
• Belge: Form A Menşe Şehadetnamesi (GTS menşe belgesi)
• Menşe kuralı: Ürünün GTS kapsamındaki ülkede üretilmiş olması
• Geçerlilik: Belge düzenleme tarihinden itibaren 10 ay (standart GTS)
• Kapsam: Tarım ve sanayi ürünlerinin büyük bölümü

Form A Menşe Şehadetnamesi

Form A, GTS kapsamında tercihli vergi oranlarından faydalanmak için gerekli menşe belgesidir. İhracatçı ülkenin yetkili kuruluşu tarafından düzenlenen Form A, ürünün gelişmekte olan bir ülkede üretilmiş olduğunu ve GTS kapsamındaki menşe şartlarını sağladığını belgelemektedir.

Form A düzenleme şartları:

• Düzenleyici: İhracatçı ülkenin gümrük idaresi veya yetkili kuruluş
• İhracatçı beyanı: Form'un 11. kutusunda ihracatçı tarafından imzalanır
• Yetkili imza: 4. kutuda yetkili kuruluş tarafından onaylanır
• Ürün tanımı: GTIP kodu ve ürün açıklaması detaylı olarak belirtilir
• Geçerlilik: 10 ay (REX sistemi ile 15 ay)

REX Sistemi

REX (Registered Exporter System), AB'nin GTS çerçevesinde menşe beyanını basitleştiren bir kayıt sistemidir. REX sistemi kapsamında, ihracatçılar kayıt numarası alarak fatura üzerinde menşe beyanında bulunabilir ve Form A belgesine gerek kalmadan tercihli vergi oranlarından faydalanabilir.

Menşe Kuralları

Menşe Tespit Kriterleri

Tercihli ticaret belgelerinden (AT, EUR.1, Form A) faydalanmak için ürünün belirli menşe şartlarını sağlaması gerekir. Menşe tespiti, tam elde etme (wholly obtained) veya yeterli işlenme/ dönüşüm (sufficient processing) kriterlerine dayanır.

Menşe kuralı türleri:

• Tam elde etme: Ürünün tek bir ülkede doğal kaynaklardan elde edilmesi (madencilik, tarım, avcılık)
• Yeterli işlenme: Ürünün ithalat hammaddesinden menşe ülkeye özgü bir GTIP koduna sahip mamule dönüştürülmesi
• Katma değer kuralı: Ürünün CIF değerinin belirli bir yüzdesinin menşe ülkeye ait katma değerden oluşması (tipik %40-50)
• Belirli işçilik kuralı: Belirli üretim süreçlerinin menşe ülkeye gerçekleştirilmesi

AT ve GTS Belgelerinin İthalat Sürecindeki Kullanımı

Gümrük Vergisi Hesaplama

İthalat taleplerinde gümrük ve mevzuat kapsamında AT ve GTS belgeleri, gümrük vergisi hesaplamasında doğrudan etkili olur. AT belgesi ibraz edildiğinde AB menşeli sanayi ürünlerinde %0 gümrük vergisi uygulanır. EUR.1 belgesinde STA kapsamındaki tercihli oranlar, Form A belgesinde ise GTS tercihli oranları uygulanır.

Tercihli vergi hesaplama akışı:

• 1. Menşe belgesi kontrolü: AT, EUR.1 veya Form A belgesinin geçerliliğini doğrulama
• 2. Menşe kuralı kontrolü: Ürünün menşe şartlarını sağladığını teyit etme
• 3. GTIP kodu eşleştirmesi: Belgedeki GTIP kodu ile beyannamedeki kodun uyuşmasını sağlama
• 4. Tercihli oran uygulama: Söz konusu belgeye göre tercihli gümrük vergisi oranı uygula
• 5. ÖTV ve KDV hesaplama: Tercihli gümrük vergisi üzerinden ÖTV ve KDV hesapla

AT ve GTS Belgeleri Düzenleme ve Kontrol

AT, EUR.1 ve Form A belgelerinin geçerliliği, gümrük idaresi tarafından titizlikle kontrol edilmektedir. Sahte veya hatalı düzenlenmiş belgeler, ithalat vergisindeki avantajın iptal edilmesine ve geriye dönük vergi alacağı doğmasına neden olabilir. Bu nedenle belge düzenleyen ihracatçının güvenilirliği ve belgenin doğru düzenlenmesi büyük önem taşır.

Sıkça Sorulan Sorular

AT belgesi ile EUR.1 arasındaki fark nedir?

AT (A.TR) belgesi Türkiye-AB Gümrük Birliği kapsamında uygulanır ve AB menşeli sanayi ürünlerinde sıfır gümrük vergisi sağlar. EUR.1 ise Türkiye'nin AB dışındaki ülkelerle imzaladığı serbest ticaret anlaşmaları kapsamında kullanılır ve STA'ya göre değişen tercihli vergi oranları uygulanır. AT belgesi sanayi ürünlerine, EUR.1 ise STA kapsamındaki ürün gruplarına uygulanır.

Form A belgesini nasıl alabilirim?

Form A belgesi, ihracatçı ülkenin gümrük idaresi veya yetkili kuruluşu tarafından düzenlenir. GTS kapsamındaki ülkelerden ithalat yaparken ihracatçı firmadan Form A veya REX kayıt numarası talep etmelisiniz. Türkiye'deki gümrük idaresi, Form A belgesinin geçerliliğini kontrol ederek tercihli vergi oranını uygular.

GTS kapsamında hangi ülkeler yer alır?

GTS kapsamında gelişmekte olan ülkeler yer alır. Ülke listesi AB tarafından düzenli olarak güncellenir ve belirli gelir seviyesi ve kalkınma kriterlerine göre belirlenir. GTS kapsamına giren ülkeler arasında Pakistan, Bangladeş, Sri Lanka, Nepal, Myanmar, Kamboçya, çeşitli Afrika ve Karayip ülkeleri bulunmaktadır.

REX sistemi nedir ve nasıl çalışır?

REX (Registered Exporter System), AB'nin GTS çerçevesinde ihracatçıların kayıt numarası alarak fatura üzerinde menşe beyanında bulunmasını sağlayan bir sistemdir. REX kaydı olan ihracatçılar Form A belgesi yerine fatura üzerinde menşe beyanı yapabilir. İthalatçı, REKS kayıt numarasını AB veri tabanında doğrulayarak tercihli vergi uygulaması talep eder.

Menşe şartlarını sağlamıyorum, ne yapabilirim?

Ürünün menşe şartlarını sağlamadığı durumlarda tercihli vergi oranlarından faydalanamazsınız ve normal (MFN) gümrük vergisi uygulanır. İhracatçı ile görüşerek menşe uygun üretim süreci oluşturma, hammaddeleri menşe ülkeden tedarik etme veya üçüncü ülke tedarikçisine yönelme seçeneklerini değerlendirebilirsiniz.

AT belgesi geçerlilik süresi nedir?

AT belgesinin geçerlilik süresi, düzenlendiği tarihten itibaren genellikle 4 ila 12 ay arasında değişmektedir. Belgenin geçerlilik süresi içinde Türkiye'deki gümrük idaresine ibraz edilmesi gerekir. Belgenin geçerlilik süresi dolmuşsa tercihli vergi uygulamasından faydalanılamaz.